Tajemnice Ślęży - część 3

W 1817 r. Ernst von Luttwitz z Dzierżoniowa wybudował w Górce, u stóp Ślęży, niedaleko pałacu Kulmitzów słodownię i browar. Zakładano, że warzone tu będzie piwo typu bawarskiego (stamtąd ściągnięto fachowców) korzystając z wody z tzw. Źródła Piwnicznego, bijącego ze stoku Ślęży w odległości około kilometra od browaru.

Problemem okazała się jednak słaba trwałość piwa, a za przyczynę uznawano niedostatecznej jakości wodę. Zmieniano co jakiś czas mistrzów browarnictwa, ale oni też, zarówno Wiesner z Wrocławia, jak i Leykauf z Norymbergii nie poradzili sobie z problemem. Może dlatego, że do produkcji piwa brano też wodę ze stawu.

W 1864 r. von Kulmiz polecił wykucie w skale sztolni do leżakowania i czterech sztolni wodnych, które promieniście wpadały do cysterny gromadzącej wodę dla browaru; w końcu woda była wymaganej czystości i kolejny mistrz browarniany - Czech Burka - nieco zwiększył sprzedaż.

Browar był pokaźną firmą – słodownia zajmowała 2 tyś. m2, beczki miały łączną pojemność 8 tyś. hl. Piwo rozwożono wozami konnymi i dlatego na stanie było 40 koni. Piwiarnie browaru, obok Wrocławia, działały jeszcze w kilkunastu miejscowościach w tym w Wałbrzychu, Świdnicy Strzegomiu, Jaworze, a nawet Międzylesiu czy Lubaniu. Na końcu tzw. Doliny Rozalii, w parku należącym do browaru, funkcjonowała restauracja, z której rozciągał się widok na Ślężę.
Po wojnie browar przejęły browary wrocławskie i warzono tu trudne do wypicia piwo.

Jak tylko w latach osiemdziesiątych browar zawiesił działalność nieistniejące już Polskie Towarzystwo Eksploracyjne uzyskało pozwolenie na przebadanie podziemi.

Bazowano na dwóch relacjach, z których jedna mówiła o tym, że w sztolniach miał mieścić się sztab Wehrmachtu, i drugiej, pochodzącej od mieszkanki jednej z okolicznych wiosek, że w podziemiach funkcjonował podczas wojny kilkupoziomowy szpital wojskowy.
Niestety, gruntowne przebadanie obiektu nie pozwoliło na jednoznaczne potwierdzenie źródłowych relacji. 

Choć niewątpliwie jednym z najciekawszych obiektów technicznych jest tam leżakownia o powierzchni 1398 m2, wykuta w skałach, która, jak zapisano jeszcze w przedwojennym opracowaniu „Nie ma sobie podobnej”. Dla chłodzenia tuneli używano bloków lodu wykuwanych zimą ze stawu przy pałacu i zwożonych z całej okolicy – jedna z podziemnych komór służyła jako magazyn. Lód układany był w przestrzeniach między stropem tuneli a skałą.

I choć w samym browarze nie zostały żadne ślady historii II wojny światowej, warto jednak zwrócić uwagę na inne pozostałości w pobliżu podziemi browaru. Ciekawy pod tym względem wydaje się zwłaszcza kamieniołom przy Górze Anielskiej z dziwnymi pozostałościami dwóch betonowych basenów i sporą ilością nawiezionego do kamieniołomu szutru (z reguły się go stamtąd raczej wywozi…), oraz wykop przygotowujący do drążenia tunelu, znajdujący się w pobliżu pałacu w Sobótce Górce.

W następnym odcinku opiszemy prace poszukiwawcze, jakie zostały przeprowadzone na szczycie Ślęży.

Na zdjęciach:

- jedno z wejść do podziemi browaru

- plan podziemi

- "baseny" w kamieniołomie na Górze Anielskiej

- wykop w pobliżu pałacu w Sobótce Górce

Tajemnice Ślęży - część 2

 Historia poszukiwań „skarbów” na Ślęży, w okresie po II wojnie światowej, nieodłącznie związana jest z osobą Mariana Orłowskiego z Głogowa. Już w 1948 r. zwrócił się on do dyrektora Muzeum Narodowego we Wrocławiu z informację, iż według jego wiedzy na stoku Ślęży znajduje się zamaskowana sztolnia. Mimo czterokrotnych spotkań rewelacje Orłowskiego nie wzbudziły w nikim zainteresowania. Na miejsce sprowadził zatem ówczesnego komendanta lokalnego posterunku Milicji Obywatelskiej o nazwisku Wojciechowski i sprawą zainteresował władze powiatowe, spotykając się z przewodniczącym powiatowej Rady Narodowej Żygadłem.

Oczywiście nadal nic się nie działo, w związku z tym po jakimś czasie Orłowski zaczął wysyłać pisma do premiera Jaroszewicza. W liście z 14 października 1978 r. pisał między innymi:

„Szanowny panie Premierze,

w roku 1946 zbierając grzyby na górze Ślęża spostrzegłem podejrzane miejsce skalne, a będąc synem kamieniarza, więc od dziecka jestem obeznany z urobkiem skały, zacząłem się zastanawiać, że prawie maskująco była urabiana skała przy drodze, dość pokaźna ilość skały była odstrzelona ze zbocza a brak śladów odwiertu, tylko jeden jedyny, i to około 60 cm. Drugie, co mnie się rzuciło w oczy to to, że dno odstrzału znajduje się na poziomie z drogą i nie jest jednolitą skałą (…) co oznacza, że podłoże było wykonane w celach maskujących. Plus jeszcze do tego w jednym miejscu między głazami wepchnąłem giętki kij na głębokość 2,2 m, co niezbicie dowodzi, że w tym miejscu był zgłębiony szybik (…).

Rozpocząłem penetrować miejscowe społeczeństwo, bo w tym czasie było jeszcze tam dużo Niemców i naszych, którzy podczas wojny tam pracowali. Od różnych osób i w różnym czasie zebrałem bardzo dużo prawdziwych wydarzeń, i faktów jakie wydarzyły się od jesieni 43 r. do jesieni 45 r. a zatem już za naszej władzy. Bo jesienią 45 r. w leśniczówce na przełęczy Tąpadła została wymordowana cała rodzina niemieckiego leśniczego, za co przez Niemców zostali obciążeni Rosjanie Ja ten mord skojarzyłem z przeładunkiem chowanych majętności, bo moim zdaniem ta niemiecka rodzina była przypadkowymi obserwatorami przeładunku przeoczonymi przez Niemców. (…)

Skojarzyłem też z zaistniałych faktów, kiedy i jak została wykonana sztolnia, bo jeszcze nawet po wojnie na kopalni magnezytu w Sobótce pozostały ślady (…)”

Mimo usilnych zabiegów Orłowskiego sprawie nie nadano wówczas żadnego biegu. Do czasu – ale o tym w następnym odcinku!

Tajemnice Ślęży - część 1

Ślęża od zarania dziejów fascynowała ludzi – tajemnicze, samotne, wysokie na ponad 450 m wyniesienie na równinie w pobliżu Wrocławia (całkowita wysokość 718 m. n.p.m.) jawiło się jako święta góra, miejsce niezwykłe. I podobnie niezwykłą była jego historia – zarówno ta sprzed tysiąca lat, kiedy należała do wielkorządcy Bolesława Krzywoustego – Piotra Włostowica, jak i ta sprzed lat kilkudziesięciu, kiedy wycofujące się wojska niemieckie ukrywały na niej swoje tajemnice.

Niewątpliwie fascynująca jest też historia niezwykłego zabytku sztuki inżynieryjnej umiejscowionego na stoku Ślęży – czyli wykutych w skale leżakowni browaru w Sobótce – Górce, w których do chłodzenia wykorzystywano lód pozyskiwany zimą z pobliskiego stawu; podobnego obiektu próżno  by szukać na terenie Europy. Według uzyskanych swego czasu przez Polskie Towarzystwo Eksploracyjne informacji, podczas II wojny światowej w podziemiach tych miał  funkcjonować sztab; inne doniesienia wskazywały na podziemny szpital wojskowy, jednak pomimo gruntownych badań nie udało się odnaleźć żadnych śladów z tamtego okresu.

W tamtej okolicy zastanawiające są za to dziwne baseny wymurowane w kamieniołomie pod Górą Anielską i przygotowania do kucia sztolni w pobliżu pałacu w Sobótce - Górce.

Najstarszy, uzyskany w trakcie badań archiwalnych dokument, związany z poszukiwaniami w masywie Ślęzy ukrytych pod koniec ostatniej wojny dóbr pochodzi z 8 grudnia 1949 r:

Wyniki penetracji kopalni magnezytu, oraz odkopanie zwałów szutra w starych kopalniach pod którymi miało być wejście do komór, gdzie miały być ukryte remanenty poniemieckie dały wyniki całkowicie negatywne.

Informator Borkowski miał te informacje z 1945 r. obecnie są to informacje nieaktualne, gdyż remanenty te zostały już odkryte bądź przez szabrowników bądź przez Państwowe Przedsiębiorstwo Budowlane. Zostały jedynie zupełnie zgniłe dywany i skorupy z potłuczonej porcelany bez żadnej wartości.

Zatem, choć te poszukiwania nie dały oczekiwanych efektów, potwierdzone zostało istnienie tam ukrytego wcześniej depozytu.

Ślęża kryje oczywiście o wiele więcej tajemnic – ale o tym w następnych odcinkach.

Na zdjęciach:
- Baseny w kamieniołomie pod Górą Anielską
- Wyrobisko przygotowawcze do bicia sztolni

Tajemnice kopalni w Dzierżysławiu

Dzierżysław to niewielka miejscowość w województwie opolskim, w powiecie głubczyckim, zamieszkana przez zaledwie kilkaset osób. Właściwie nie ma tam żadnych atrakcji poza rezerwatem „Góra Gipsowa” z zachowaną przyrodą stepową, śladami archeologicznymi po kulturze magdaleńskiej i celtach, pierogarnią i nieczynną kopalnią gipsu.

Wydobycie gipsu na skalę przemysłową na tym terenie rozpoczęto w latach 1860/70 – odbiorcami były powstające wówczas cementownie opolskie. Przed wojna kopalnia należała do trzech właścicieli i prowadziły do nie trzy sztolnie upadowe o nazwach: „Ferdynand”, „Ludwik” i „Anna”. Po II wojnie światowej państwowe Zjednoczone Fabryki Cementu przejęły najbardziej rozbudowaną sztolnię „Anna” i na jej poziomach wydobywczych pozyskiwano gips do 1972 r.

Ale wróćmy do 1947 r., kiedy na tych terenach prowadzona była akcja rozminowywania linii Odry. Pod koniec czerwca inżynier Mazur, inspektor Ministerstwa Przemysłu, pisał w sprawozdaniu dla swoich przełożonych:

„Latem 1944 r. Niemcy kazali opuścić wszystkim pracownikom i właścicielowi kopalni okolicę, tworząc obóz złożony z jeńców angielskich, którzy pracowali w tejże kopalni.

Przy opuszczaniu terenu Niemcy zatopili ją, nie mając czasu na wywiezienie żadnych rzeczy ani wyników pracy, jaką wykonywali w głębi pod ziemią Anglicy. Pod tym względem wiadomości są zgodne.

Obecnie jeszcze znajdują się szyny, którymi wjeżdżało się do kopalni, a korytarz podziemny wybetonowany bokami i górą, zalany jest wodą. Ob. Zub kilkakrotnie wjeżdżał na łódce i nie dotarł do żadnego rozgałęzienia by móc stwierdzić  dalszą głębokość (korytarza 1 1/2 m) z powodu zgęszczonego powietrza i wydzielin”.

Współcześnie  od czasu do czasu niektóre fragmenty kopalni nadal są badane przez przeróżne grupy eksploracyjne, trzeba jednak zauważyć, że obecny stan obiektu stwarza poważne zagrożenia związane z obwałami i działaniem wody.

Tak więc już chyba nigdy nie dowiemy się co robili angielscy jeńcy w głębinach Dzierżysławia.

(zdjęcia kopalni: www.czarnadziura.net)

Tajemnice Dolnego Śląska – Kotlina Kłodzka

Podczas badań archiwalnych co jakiś czas można natknąć się na interesujące dokumenty, które jednak najczęściej dają bardzo ogólny ogląd sytuacji. Może dlatego zawarte w nich informacje tylko sporadycznie były w jakikolwiek sposób weryfikowane.

Na przykład pod koniec lutego 1949 r. ówczesny burmistrz Dusznik Zdroju oświadczył pisemnie:

„W Dusznikach Zdroju w obecnym Domu Społecznym (dawniej niemiecki hotel) znajduje się wejście do podziemnego korytarza, który ma mieć wyjście w gromadzie Ludowa, około czterech kilometrów dalej.

Na terenie gromady Gromniczna – Podgórze znajdują się dwa bunkry, do dziś nie wykryte.

W gromadzie Szczytnej Śląskiej pod zamkiem „Regina Pacis” znajduje się bunkier i magazyny, do których Niemcy z powiatu kłodzkiego zwozili samochodami cenne rzeczy i materiały wojenne. W zamku znajduje się ruchoma ściana prowadząca do podziemi.

Burmistrz słyszał także od Niemców, że na cmentarzu w Szczytnej znajduje się zakopana przez nich "trumna ze złotem”

Podobno do zbadania tych informacji sprowadzono nawet oficerów niemieckich przetrzymywanych w Moskwie, ale bunkrów nie wykryto.

Natomiast Oswald Gepert, inwalida autochton oświadczył do protokołu, pod koniec marca 1949 r. że "Jest bardzo możliwe, iż w gromadzie Gromniczna w kierunku  granicy czeskiej znajduje się potężny bunkier – niemieckie wojsko prowadziło tam w tajemnicy prace przez prawie dwa lata, a pod koniec wojny w tamtym kierunku przewożono nieznane ładunki”